De kenmerken van een stervend lichaam zijn vooral het gevolg van een verminderde bloedsomloop en orgaanfuncties. Typische signalen zijn koude, blauwverkleurde ledematen, een grauwe gelaatskleur, verminderde behoefte aan eten/drinken, toegenomen slaperigheid, en een reutelende, onregelmatige ademhaling. Het stervensproces verloopt vaak in fasen. TVV voor verzorgenden +5
Je ziet dat iemand stervende is aan veranderingen in ademhaling (slijm, onregelmatig), bewustzijn (terugtrekken, verwarring, slaperigheid), lichaamstemperatuur (koud aanvoelende handen/voeten/neus, vlekken), huidskleur (grauw/bleek), en een verminderde behoefte aan eten en drinken. De persoon trekt zich vaak meer terug en is minder contactbaar, hoewel geluiden nog wel waargenomen kunnen worden.
In de laatste 1-2 weken voor het overlijden zal uw dierbare de fase van actief sterven beginnen te ervaren . Normale, verwachte tekenen dat het lichaam het begeeft, zullen verschijnen. Deze tekenen zijn geen medische noodsituaties. Uw dierbare lijdt niet.
Het waken kan iemand die op sterven ligt rust, troost en een veilig gevoel geven. Familie en naasten kunnen samen invulling geven aan het waken.
Volgens het Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland duurt de stervensfase maximaal zeven dagen. Bij zorg in de stervensfase wordt de zorg bedoeld die wordt ingezet voor de patiënt in de laatste dagen van zijn of haar leven. Deze intensieve zorg vraagt voor elke patiënt een andere aanpak.
Deze signalen zijn:
Het meest voorkomende symptoom in de laatste twee weken van het leven is vermoeidheid en extreme zwakte, vaak vergezeld van een verminderde behoefte aan eten en drinken, onregelmatige ademhaling met 'reutelende' geluiden door slijm, en een veranderend bewustzijn met toenemende slaperigheid en terugtrekking uit de omgeving. Deze symptomen zijn onderdeel van een natuurlijk proces van het lichaam dat zich voorbereidt op het einde, waarbij energie wordt bespaard voor vitale organen.
Onrust en verwardheid
Het kan zijn dat de stervende onrustig en verward wordt. Dat wordt een delier genoemd. Vaak maakt de stervende kleine (hand)bewegingen, alsof hij/zij iets wil plukken of aanwijzen. Je kunt steun bieden door rustig bij de stervende te blijven zitten.
Het raam openen na overlijden is een oude traditie die voortkomt uit het volksgeloof om de ziel (of geest) van de overledene de weg naar buiten te laten vinden, zodat deze niet blijft 'hangen', en om te helpen bij de overgang naar het hiernamaals; praktisch gezien kan het ook helpen bij ventilatie of koeling van de ruimte, hoewel dit tegenwoordig minder relevant is door moderne technieken zoals koeling of thanatopraxie.
Mooie laatste woorden zijn vaak gericht op liefde, herinnering en dankbaarheid, zoals "Wat in ons hart zit, kan de dood niet verliezen," "Dankbaar voor het leven dat we deelden," of "Voorgoed uit ons midden, nooit uit ons hart," waarbij eenvoudige, oprechte zinnen de diepste impact hebben om verdriet te verzachten en de overledene te eren.
Middenstadium (uren voor het overlijden).
Naarmate het lichaam steeds trager gaat functioneren, kan de persoon volledig onresponsief worden . De ademhaling kan moeizamer worden of een kenmerkend patroon vertonen dat Cheyne-Stokes-ademhaling wordt genoemd, waarbij perioden van snelle ademhaling afgewisseld worden met momenten van volledige ademstilstand.
De termijn van 5 dagen (of uiterlijk 6 werkdagen) na overlijden is een wettelijke richtlijn in Nederland om de uitvaart plaats te laten vinden, voortkomend uit een balans tussen volksgezondheid, het voorkomen van schijndood, en de tijd die nabestaanden nodig hebben voor de regeling, waarbij 36 uur na overlijden een minimum is. Deze periode geeft ruimte voor onderzoek (bv. door politie), geeft nabestaanden tijd om samen te komen en de uitvaart te regelen, en zorgt ervoor dat de begrafenis of crematie tijdig plaatsvindt om hygiënische redenen.
Het allerbelangrijkste: wees er gewoon. Wees erbij. Voetmassages, het strelen van een arm of schouder, kusjes, glimlachen en iemand in de ogen kijken, het straalt allemaal medeleven, liefde en dankbaarheid uit voor een leven lang samen. Jouw aanwezigheid en aanraking behoren tot de meest welsprekende en spijtloze manieren om afscheid te nemen.
Een plotselinge onrust of intense angst is vaak ook een voorteken van de dood. Dit kan gepaard gaan met hallucinaties en toenemende desoriëntatie. Naarmate het bewustzijn afneemt, kan iemand onrustig en verward raken, wat soms leidt tot een terminaal delier.
Wanneer een dierbare overlijdt, hebben kinderen vaak vragen die ze niet altijd onder woorden kunnen brengen. Onder het verdriet en de verwarring komen meestal drie diepe zorgen naar boven – bekend als de 3 C's van rouw bij kinderen: Oorzaak, Vangst en Zorg .
De stervende kijkt dan anders uit zijn ogen en kan een onrustige en verwarde indruk maken. Dit wordt een delier genoemd. Het lijkt alsof iemand van alles beleeft of ziet, maar wat precies is niet duidelijk. Dit komt nogal eens voor in de laatste levensdagen en vooral in de laatste uren.
De periode direct na het overlijden kan verrassend levendig zijn. Gedurende de eerste minuten na het overlijden kunnen hersencellen nog functioneren. Het hart kan blijven kloppen zonder bloedtoevoer. Een gezonde lever blijft alcohol afbreken.
Sommige wetenschappers beweren dat de hersenen mogelijk nog korte tijd na iemands dood actief blijven , misschien wel 7 minuten of langer. Ze weten niet precies wat er in die tijd gebeurt, of het een soort droom is, het zien van herinneringen, of iets anders. Maar als het herinneringen zijn, dan maak je zeker deel uit van die 7 minuten, of hopelijk langer.
Je kunt gewoon bij de persoon gaan zitten en misschien zijn of haar hand vasthouden . Het gehoor schijnt het laatste zintuig te zijn dat achteruitgaat, dus je kunt met de persoon praten of zelfs een gesprek aanknopen met de mensen in de kamer, zodat de persoon weet dat hij of zij niet alleen is. Je zou hardop kunnen voorlezen, zingen of neuriën, of naar zijn of haar favoriete muziek luisteren.
Als iemand bewusteloos raakt, kan hij of zij mogelijk niet meer op je reageren. Wel blijft die persoon zich bewust van je aanwezigheid en de stemmen om zich heen. Onderzoek wijst uit dat het gehoor het laatste zintuig is dat verloren gaat.
Ik ben dankbaar aan het goede leven dat we samen hebben geleefd en de mooie tijden die we hebben meegemaakt. Je hebt zo lang, zo goed voor ons gezorgd. Dat gaan we missen. Je bent een (heel) belangrijk onderdeel van mijn leven geweest en ik zal je daarvoor voor altijd dankbaar zijn.
De meest gebruikte symbolen in een rouwkaart
Wanneer de dood nabij is, kunt u enkele lichamelijke veranderingen opmerken, zoals veranderingen in de ademhaling, verlies van controle over blaas en darmen en bewusteloosheid. Het kan emotioneel erg moeilijk zijn om iemand deze lichamelijke veranderingen te zien doormaken. Maar ze maken deel uit van een natuurlijk stervensproces.
Een van de symptomen van een naderende dood is dat de stervende minder gaat eten en drinken. Hierdoor zal de stervende gewicht gaan verliezen en zie je veranderingen ontstaan in het gezicht. Denk hierbij aan ingezakte wangen, ogen die zich meer terugtrekken in de kassen en een gespitste neus.
Het is moeilijk om de 'geur van dood' dat rond een lichaam in ontbinding hangt te omschrijven, maar als je dit zou willen nabootsen dan zou dit uit een combinatie van de volgende zes geuren bestaan: Rotte vis, ontlasting, mottenballen, rotte eieren, rotte witte kool, en knoflook.