4,5 Infectie met de pestbacterie kan zich manifesteren als builenpest of als longpest. Bij de builenpest ontstaat op de plaats van de vlooienbeet een pustel met daaromheen een donkere flegmone – vandaar vroeger de naam 'de zwarte dood' (figuur 3).
De meest voor de hand liggende verklaring voor de naam Zwarte Dood is een wat al te literaire vertaling van het Latijnse pestis atra of atra mors. De term atra kan zowel met 'verschrikkelijk' als met 'zwart' worden vertaald.
Ratten reisden op schepen en brachten vlooien en de pest met zich mee. Omdat de meeste mensen die de pest kregen stierven, en velen vaak zwart weefsel hadden door gangreen , werd de builenpest de Zwarte Dood genoemd.
Builenpest kent een hoge mortaliteit; zonder behandeling overleeft minder dan 40% van de geïnfecteerde personen. De meeste sterfte vindt tussen de derde en vijfde dag na de eerste symptomen plaats. De builenpest is met antibiotica effectief te behandelen indien de behandeling tijdig gestart wordt.
In de veertiende eeuw werd de wereld getroffen door een ernstige pandemie: de pest, een hele besmettelijke ziekte. Deze werd veroorzaakt door een bacterie. In die tijd was er nog geen medicijn, waardoor er 200 miljoen doden vielen.
Aangespoord door de Zwarte Dood creëerden overheidsfunctionarissen een systeem van sanitaire controle om besmettelijke ziekten te bestrijden. Hiervoor werden observatiestations, isolatieziekenhuizen en ontsmettingsprocedures gebruikt .
De dood lag overal op de loer. Kindersterfte, dijkdoorbraken, hongersnoden, stadsbranden, dodelijke ziekten, plunderende landsheren of grootschaliger oorlogsgeweld beheersten het dagelijks leven.
Mutatie van de pest overleefde generaties lang
Dit kwam vooral doordat deze mensen sterke genen van hun ouders hadden geërfd. Personen die de pest overleefden gaven de gunstige mutaties in hun DNA door aan hun kinderen, waardoor de mutatie bleef overleven. Zelfs vandaag de dag komt de mutatie nog veelvuldig voor.
De pest is meerdere malen ontstaan in de loop van de geschiedenis en dit kan opnieuw gebeuren, zo waarschuwen wetenschappers. Het Romeinse rijk keeg in de zesde eeuw na Christus te maken met een vorm van de builenpest die genetisch gezien niet kan worden beschouwd als een voorloper van de moderne pest.
Pesthuizen. Speciale pestdokters beschermden zich tegen de ondraaglijke stank met in azijn gedoopte sponzen. Soms werd het gezicht beschermd met een masker, gevuld met kruiderijen. Vooral in steden, waar de bevolking dicht opeen leefde, hield de pest huis.
Sommigen geloofden dat het een straf van God was, anderen dat buitenlanders of aanhangers van een ander geloof de waterputten hadden vergiftigd, weer anderen dachten dat de slechte lucht verantwoordelijk was en weer anderen dachten dat de stand van de planeten de pest veroorzaakte.
Over het algemeen wordt aangenomen dat vogels niet vatbaar zijn voor de pest , maar sommige onderzoekers hebben geopperd dat roofvogels geïnfecteerde knaagdieren tussen locaties kunnen verplaatsen en zo kunnen bijdragen aan de verspreiding van de ziekte.
De pest bracht uiteindelijk een einde aan de horigheid in West-Europa. Het landhuissysteem was al in de problemen, maar de Zwarte Dood zorgde ervoor dat het in 1500 in een groot deel van West- en Centraal-Europa zou verdwijnen . Ernstige ontvolking en migratie van het dorp naar de steden zorgden voor een acuut tekort aan landarbeiders .
Pest komt al lange tijd niet meer voor in Nederland, het laatste humane geval was in 1929. Wereldwijd komt de pest nog voor in een aantal landen waaronder Madagascar, Congo en Peru.
Het sterftecijfer lag namelijk enorm hoog, al was niet elke vorm van pest even dodelijk. Vóór de ontwikkeling van antibiotica stierf 60 procent van de slachtoffers van de builenpest, terwijl bloed- en longpest vrijwel altijd dodelijk waren.
De uitbraak van de pest in Europa tussen 1347-1352 - bekend als de Zwarte Dood - veranderde de wereld van middeleeuws Europa volledig. Ernstige ontvolking verstoorde het sociaal-economische feodale systeem van die tijd, maar de ervaring van de pest zelf beïnvloedde elk aspect van het leven van de bevolking.
Builenpest komt nog steeds af en toe voor in kleine opflakkeringen van enkele tientallen gevallen , maar we hebben nu antibiotica om het te behandelen. Bovendien maakt betere hygiëne het erg moeilijk voor een ziekte die verspreid wordt door vlooienbeten om opnieuw een wereldwijde pandemie te worden.
Een van de beruchtste ziekmakers is Yersinia pestis. In de jaren 541-543 na Christus trof deze pestbacterie het Oost-Romeinse Rijk, ook wel Byzantijnse Rijk genoemd, van keizer Justinianus I. De keizer, naar wie de ziekte is vernoemd, kreeg zelf ook de pest, maar overleefde het.
Ja, de builenpest bestaat nog steeds , maar is niet meer zo dodelijk als halverwege de 14e eeuw. Volgens Healthline zijn er tegenwoordig behandelingen om de builenpest te behandelen en te genezen.
De ziekte is nu in zowel de VS als Europa steeds zeldzamer, grotendeels dankzij veranderingen in levensstijlen die voorkomen dat het zo gemakkelijk van geïnfecteerde vlooien op mensen wordt overgedragen . Zelfs als het voorkomt, kan het relatief eenvoudig worden behandeld met antibiotica, wat levens redt. Maar er doen zich nog steeds gevallen voor.
Angst en discriminatie. Angst leidde ook tot het aanwijzen van een zondebok en tot discriminatie van groepen in de samenleving. Zo kregen de joden al bij de pestuitbraken in de 14e eeuw de schuld van de pest en de noodlottige gevolgen daarvan, wat in een aantal steden leidde tot pestpogroms en verbanning van de joden.
Oorsprong van de pestuitbraak
Het beginpunt van de Zwarte Dood was hoogstwaarschijnlijk een populatie marmotten, kleine, prairiehondachtige knaagdieren, in Centraal-Azië . Marmotten vermijden over het algemeen contact met mensen, maar ratten komen gemakkelijk in contact met zowel marmotten- als mensenpopulaties.
De verbetering in levensduur is te danken aan medische en technologische vooruitgang, betere hygiëne, voeding, gezondheidszorg en onderwijs. Hoewel de levensverwachting bij geboorte rond de 30 jaar lag, komt dit vooral doordat veel kinderen vroegtijdig overleden aan ziektes of complicaties bij de geboorte.
Steden en dorpen waren smerig, de straten open riolen; er was geen stromend water en kennis van hygiëne was niet-bestaand . Mest, afval en kadavers van dieren werden in rivieren en sloten gegooid, waardoor het water en de omliggende gebieden werden vergiftigd. Vlooien, ratten en muizen floreerden onder deze omstandigheden.
De middeleeuwen staan bekend als een duistere tijd vol ziekte, dood, verderf en viezigheid. Mensen gooiden hun afval gewoon op straat, tandenborstels en zeep waren non-existent, en wie de puberteit haalde was een uitzondering.